Aynı enstrümanı üç farklı sözleşme türüyle işlem görebilirsiniz: spot, vadeli ve CFD. Fiyatları birbirine yakın hareket eder ama hukuki ve maliyet yapıları tamamen farklıdır.
Bu fark çoğu zaman görünmez, ta ki bir vade dolana ya da pozisyon uzun süre taşınana kadar. Bu yazıda üçünü aynı başlıklar altında karşılaştırıyoruz.
Bu yazıdaki grafikler EUR/USD günlük gerçek fiyat verisinden üretildi. Gösterge değerleri saf hesapla, elle seçim yapılmadan çizildi.
CFD, spot ve vadeli işlem nedir
Kısaca tanımlayalım:
- Spot: Varlığın kendisinin, güncel fiyattan ve hemen teslim mantığıyla alınıp satılması. Döviz büfesinden dolar almak spot işlemdir.
- Vadeli (futures): Belirli bir tarihte, bugünden belirlenmiş fiyattan alım-satım yükümlülüğü. Borsada standart sözleşmelerle işlem görür.
- CFD (fark kontratı): Varlığın kendisi alınmaz; giriş ile çıkış fiyatı arasındaki fark üzerine kurulmuş bir sözleşmedir. Karşı taraf genellikle brokerdir.
Üç sözleşme türünün karşılaştırması
Aşağıdaki tablo temel farkları başlık başlık veriyor:
| Başlık | Spot | Vadeli | CFD |
|---|---|---|---|
| Varlık sahipliği | Var | Yok (yükümlülük) | Yok |
| Vade | Yok | Var, belirli | Yok |
| Karşı taraf | Piyasa | Takas kurumu | Broker |
| Standart büyüklük | Serbest | Sabit sözleşme | Serbest |
| Teminat | Genelde tam | Başlangıç teminatı | Başlangıç teminatı |
| Gecelik maliyet | Yok | Sözleşmede gömülü | Swap |
| Vade devri | Yok | Gerekir | Yok |
| Fiziki teslim | Olabilir | Olabilir | Asla |
| Şeffaflık | Yüksek | Borsa fiyatı | Broker kotasyonu |
| Erişilebilirlik | Yüksek | Sermaye gerektirir | Yüksek |
En kritik satır "karşı taraf". Vadeli işlemde takas kurumu araya girer; CFD'de ise karşı tarafınız doğrudan brokerdir. Bu, broker seçiminin CFD'de neden daha belirleyici olduğunu açıklar.
CFD, spot ve vadelide maliyet nasıl farklılaşır
Üç türde maliyet farklı kalemlerde birikir. Aynı pozisyonu aynı süre tutsanız bile toplam maliyet farklı çıkar:
| Maliyet kalemi | Spot | Vadeli | CFD | Ne zaman ödenir |
|---|---|---|---|---|
| Spread | Var | Var (dar) | Var | İşlem açılışında |
| Komisyon | Olabilir | Var | Hesap tipine göre | Açılış/kapanış |
| Swap / taşıma | Yok | Fiyata gömülü | Her gece | Gün sonu |
| Vade devri | Yok | Var | Yok | Vade sonunda |
| Teminat maliyeti | Yok | Fırsat maliyeti | Fırsat maliyeti | Sürekli |
| Kayma | Az | Likit saatlerde az | Broker bağımlı | Emir anında |
| Dönüşüm | Olabilir | Olabilir | Hesap para birimine göre | Kapanışta |
| Veri ücreti | Yok | Olabilir | Yok | Aylık |
| Çekim ücreti | Kuruma göre | Kuruma göre | Kuruma göre | Çekimde |
| Enflasyon etkisi | Dolaylı | Dolaylı | Dolaylı | Sürekli |
Uzun süre taşınan pozisyonlarda swap kalemi baskın hâle gelir. Kendi pozisyonunuz için swap hesaplayıcısını ve toplam maliyet için işlem maliyeti hesaplayıcısını kullanabilirsiniz.
CFD tarafında risk ve teminat
Teminatlı işlemde ortak bir mekanizma var: teminat seviyesi belirli bir eşiğin altına inerse pozisyon otomatik kapatılır. Bu eşiğin adı ve seviyesi kuruma göre değişir.
| Risk başlığı | Spot | Vadeli | CFD |
|---|---|---|---|
| Toplam kayıp sınırı | Yatırılan tutar | Teminatı aşabilir | Genelde teminatla sınırlı |
| Otomatik kapatma | Yok | Var | Var |
| Teminat tamamlama | Yok | Olabilir | Olabilir |
| Broker riski | Düşük | Takas korumalı | Yüksek — karşı taraf broker |
| Likidite riski | Düşük | Vade sonunda artar | Broker kotasyonuna bağlı |
| Vade riski | Yok | Var | Yok |
| Fiyat sapması | Az | Baz farkı | Broker kotasyonu |
| Gecelik risk | Var | Var | Var |
| Hafta sonu riski | Var | Var | Var |
| Düzenleme | Ülkeye göre | Borsa kuralları | Ülkeye göre değişken |
CFD'de karşı taraf brokerdir
Bu, CFD'nin en önemli yapısal farkı. Vadeli işlemde takas kurumu iki tarafın da yükümlülüğünü garanti eder; CFD'de böyle bir aracı yoktur.
Pratik sonucu: broker seçimi bir tercih meselesi değil, doğrudan bir risk kalemidir. Yetkilendirme durumunu ve yetkisiz platform uyarılarını SPK sitesinden kontrol edin.
Grafikler gerçek veriden, kurallar önceden yazıldı
Bu yazıdaki grafikler gerçek EUR/USD günlük fiyat verisinden üretildi. Gösterge hesapları koda yazıldı, veri tarandı ve çıkan adaylar arasından ölçüye göre en belirgini çizildi. Hiçbir grafik elle seçilmedi.
Bu ayrım önemli. Geçmiş grafikte istediğiniz deseni bulmak her zaman mümkündür; kuralı önceden yazıp veriyi taratmak ise sonucu seçme imkânını ortadan kaldırır.
CFD ile spot arasındaki fiyat farkı
CFD fiyatı, dayanak varlığın fiyatının brokerin kendi kotasyonuna dönüşmüş hâlidir. Aradaki fark genelde küçüktür ama sıfır değildir ve piyasa hareketlendiğinde büyür.
Vadeli sözleşmelerde ise farkın adı vardır: baz. Vadeye kalan süre, taşıma maliyeti ve faiz farkı sözleşme fiyatını spot fiyattan ayırır. Vade yaklaştıkça baz daralır ve teslim tarihinde sıfıra yakınsar.
Pratik sonucu şudur: aynı enstrümanın üç fiyatı aynı anda farklı olabilir ve bu bir hata değildir. Grafik karşılaştırırken hangi sözleşmenin fiyatına baktığınızı bilmek gerekir.
Hangi durumda hangisi
Seçim, ne yapmak istediğinize bağlı:
- Uzun vadeli tutmak: Spot, gecelik taşıma maliyeti olmadığı için avantajlı.
- Kısa vadeli işlem: CFD ve vadeli, teminatlı yapıları sayesinde daha küçük sermayeyle çalışılabilir.
- Küçük pozisyon: Vadeli sözleşmeler standart büyüklükte olduğu için küçük pozisyon her zaman mümkün olmayabilir.
- Karşı taraf riskini azaltmak: Borsada işlem gören vadeli sözleşmeler, takas kurumu koruması sağlar.
Hangisini seçerseniz seçin risk hesabı aynı kalır: mesafe ile lot büyüklüğü. Lot büyüklüğü hesaplayıcısı ve teminat hesaplayıcısı her üç yapıda da kullanılabilir. Kaldıraç ile teminat ilişkisini kaldıraç hesaplayıcısı gösterir.
Sözleşme türü risk hesabını değiştirir mi
Değiştirmez. Üç yapıda da risk aynı iki değişkenden çıkar: giriş ile stop arasındaki mesafe ve pozisyon büyüklüğü. Sözleşme türü bu çarpımı etkilemez.
Etkilediği şey, aynı riski taşımak için ne kadar teminat gerektiğidir. Teminatlı yapılarda daha az sermaye bağlanır; bu bir avantaj gibi görünse de serbest kalan sermaye çoğu zaman daha büyük pozisyon açmak için kullanılır ve toplam risk büyür.
Sık sorulan sorular
CFD ile spot fiyat farkı olur mu?
Olabilir. CFD fiyatı broker kotasyonudur ve dayanak varlığın fiyatından küçük sapmalar gösterebilir. Vadeli sözleşmelerde ise vadeye kalan süreye bağlı bir baz farkı vardır.
Vadeli sözleşmede vade gelirse ne olur?
Pozisyon ya kapatılır ya da bir sonraki vadeye devredilir. Devir işlemi ek maliyet doğurur ve fiyat farkı içerir. CFD'de vade olmadığı için bu işlem yoktur.
CFD'de temettü alınır mı?
Varlık sahipliği olmadığı için temettü hakkı doğmaz. Bazı brokerler hisse CFD'lerinde temettü düzeltmesi uygular; bu bir temettü değil, fiyat düzeltmesidir.
Hangisi daha ucuz?
Elde tutma süresine bağlı. Kısa vadede CFD'nin spread'i belirleyici, uzun vadede swap maliyeti baskın hâle gelir. Aynı senaryoyu iki yapı için hesaplamadan karşılaştırma yapılamaz.
Aynı anda üçünde de pozisyon açılır mı?
Teknik olarak mümkün ama aynı dayanak varlıkta üç farklı sözleşmeyle pozisyon açmak riski dağıtmaz; aynı riski üç kez almak olur. Maliyet kalemleri ise üç ayrı yapıdan birden işlemeye devam eder.
Türkiye'de hangisi yasal?
Kaldıraçlı işlemler SPK düzenlemesine tabidir ve yalnızca yetkili kuruluşlar aracılığıyla yapılabilir. Yetkisiz yurt dışı platformlar konusunda SPK'nın uyarıları vardır; kurumun yetkilendirme durumunu kontrol etmek gerekir.
Kaynaklar ve resmi kontrol noktaları
Bu yazı yatırım tavsiyesi değildir
Kaldıraçlı işlemler yüksek risk taşır ve yatırdığınız tutarın tamamını kaybetmeniz mümkündür. Buradaki örnekler kavramları anlatmak içindir; herhangi bir firma, ürün veya strateji önerisi içermez. İşlem yapmadan önce SPK Yatırımcılar İçin Rehber belgesini okuyun.
İçerik Şeffaflığı
Sonucu yorumlarken kullanacağınız kısa özet, yöntem, kaynak ve kontrol notları aşağıda yer alır.
Bu blog yazısı, konunun hesaplama ve yorum tarafını daha geniş çerçevede açıklamak için hazırlanmıştır.
Nasıl Hesaplanır?
- İçerik başlık, özet ve ana metin düzeyinde editoryal olarak düzenlenir.
- Yazı mümkün olduğunda ilgili hesaplayıcı ve kategori merkeziyle birlikte okunacak şekilde kurgulanır.
- Güncel etkisi olan başlıklarda tarih ve bağlam kontrolü kullanıcıya açık biçimde bırakılır.
Kullanılan Kaynaklar
- Yazı içeriği ve editoryal özet
- İlgili kategori merkezleri ve hesaplayıcılar
- Konuya bağlı resmi açıklama veya güncel veri ihtiyacı
Blog içeriği karar desteği sağlar; kesin oran, tarife veya canlı veri için ilgili araç ve resmi kaynak ayrıca kontrol edilmelidir.
