Döviz Kuru Nedir? Kurlar Nasıl Belirlenir ve Neden Değişir?

Döviz kuru nedir?

Döviz kuru, bir para biriminin başka bir para birimi cinsinden fiyatıdır. Yani para birimleri de tıpkı diğer varlıklar gibi fiyatlanır; farkları, fiyatın her zaman başka bir para cinsinden ifade edilmesidir.

USD/TRY 48,08 dendiğinde söylenen şey basittir: 1 dolar 48,08 lira eder. Buradaki 48,08 doların mutlak değeri değil, lira karşısındaki fiyatıdır. Aynı gün doların euro karşısındaki fiyatı bambaşka bir yöne gidiyor olabilir.

Bu ayrım, kur haberlerini okurken en sık gözden kaçan noktadır. "Dolar yükseldi" cümlesi tek başına eksiktir; hangi para birimine karşı yükseldiği söylenmedikçe bir anlam taşımaz. Fiyatın çift halinde yazılma mantığını parite yazımızda ayrıntılı ele aldık.

Alış ve satış kuru neden farklıdır?

Döviz alırken ödediğiniz fiyat ile satarken aldığınız fiyat aynı değildir. Aradaki boşluk, işlemi gerçekleştiren tarafın gelirini oluşturur.

Bankada, döviz bürosunda ve işlem platformunda bu boşluk farklı genişliktedir ama mantık aynıdır: daima pahalıya alır, ucuza satarsınız. Fark ne kadar genişse, işleme başlar başlamaz üstlendiğiniz gizli maliyet o kadar büyüktür.

Tablodaki üç örnek aynı kuru gösteriyor gibi durur ama maliyetleri yedi kat farklıdır. Bir defalık döviz alımında bu fark küçük görünebilir; sık işlem yapıldığında toplam sonucu belirleyen kalem hâline gelir.

İşlem platformlarında bu boşluğa spread denir ve genellikle pip cinsinden ölçülür. Ne kadarını ödediğinizi spread hesaplama ile, komisyon ve swapla birlikte toplamını işlem maliyeti hesaplama ile görebilirsiniz. Maliyet kalemlerinin tamamını forex maliyetleri yazımızda anlattık.

Döviz kuru nasıl belirlenir?

Serbest kur rejiminde kur, tek bir kurum tarafından ilan edilmez; alıcı ve satıcıların karşılaştığı piyasada sürekli olarak yeniden oluşur.

Bir para birimine talep arzından fazlaysa fiyatı yükselir, tersi durumda düşer. Talebi yaratan şey de tek bir sebep değildir: ithalat ödemeleri, ihracat gelirleri, yabancı yatırım girişleri, turizm, borç ödemeleri ve finansal işlemler aynı anda etki eder.

Bu piyasanın merkezî bir borsası yoktur. İşlemler bankalar arası ağda, hafta içi kesintisiz sürer. Bu yüzden kur bir günde tek bir fiyat değil, saniyeler içinde değişen bir fiyat dizisidir.

Kotasyonu veren tarafın kimliği de sonucu etkiler. Büyük bankalar birbirine çok dar fark verirken, zincirin sonundaki bireysel müşteri her zaman biraz daha geniş bir fiyat görür — bu, aradaki her halkanın kendi payını eklemesinden kaynaklanır.

Serbest kur ve sabit kur sistemleri

Her ülke kurunu aynı yöntemle belirlemez. İki uç yaklaşım vardır ve aradaki her kademe bu ikisinin karışımıdır.

Sabit kur, istikrar sağladığı için cazip görünür ama sürdürülmesi rezerv gerektirir. Rezerv yetmediğinde sistem terk edilir ve o güne kadar birikmiş baskı tek seferde fiyata yansır; bu yüzden sabit kurdan çıkışlar genellikle sert olur.

Serbest kurda ise hareket sürekli ama küçük parçalar hâlindedir. Yatırımcı açısından fark şudur: serbest kurda oynaklık normaldir ve planlanabilir, sabit kurda ise uzun sessizliğin ardından planlanamayan bir sıçrama gelir.

Döviz kurunu hareket ettiren etkenler

Kur tek bir sebeple hareket etmez. Aynı anda çalışan birden çok etken vardır ve bazıları birbirini götürür.

Faiz farkı. Bir para biriminin getirisi diğerinden yüksekse, o paraya talep artma eğilimindedir. Faiz kararları bu yüzden en yakından izlenen başlıklardandır.

Enflasyon farkı. Uzun vadede daha hızlı değer kaybeden para, diğerine karşı zayıflar. Bu etki günlük hareketlerde görünmez ama yıllar içinde yönü belirler.

Dış ticaret dengesi. İhracatı ithalatından fazla olan ülkenin parasına yapısal bir talep vardır; tersi durumda sürekli bir satış baskısı oluşur.

Risk iştahı. Belirsizlik arttığında sermaye güvenli görülen para birimlerine kayar. Bu hareket ekonomik verilerden bağımsız gelişebilir ve çok hızlıdır.

Beklenti. Piyasa açıklanmış veriyi değil, beklentiden sapmayı fiyatlar. İyi gelen bir veri bile beklentinin altındaysa para birimi zayıflayabilir — kur hareketlerinin sezgiye aykırı görünmesinin başlıca sebebi budur.

Bu başlıkların hangi gün ve saatte açıklanacağı önceden bellidir. Takvimi okumayı ekonomik takvim yazımızda, hangi saatlerde hareketin yoğunlaştığını işlem saatleri yazımızda anlattık.

TCMB kuru nerede durur?

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası her iş günü gösterge niteliğinde bir kur yayımlar. Bu kur, o gün piyasada oluşan fiyatların belirli bir saatteki durumundan türetilir.

Önemli olan ne olduğu kadar ne olmadığıdır: TCMB kuru, döviz alıp satarken karşınıza çıkacak fiyat değildir. Muhasebe, sözleşme ve resmî hesaplamalarda referans olarak kullanılır. Günlük veri TCMB kur servisinde yayımlanır.

Bankada ya da platformda göreceğiniz fiyat, bu referansın etrafında ama alış-satış farkı kadar açılmış hâlidir. İkisini karşılaştırıp "kur farklı gösteriliyor" sonucuna varmak yanlıştır; farklı işleri yapan iki ayrı sayıdır.

Döviz kuru neden her yerde farklı görünür?

Aynı anda üç farklı yerde üç farklı kur görmek olağandır ve bunun üç sebebi vardır.

Alış-satış farkı. Her kurum kendi farkını uygular. Ekranda tek sayı gösteren yerler genellikle ortalamayı yazar, siz ise kenar fiyattan işlem yaparsınız.

Zaman farkı. Kur saniyede birçok kez değişir. İki ekran arasındaki birkaç saniyelik gecikme bile görünür bir fark yaratır.

Likidite kaynağı. Her kurum fiyatını farklı sağlayıcılardan alır. Sakin saatlerde bu fark önemsizdir, hareketli dakikalarda belirginleşir.

Karşılaştırma yaparken tek sayıya değil, alış ve satışın ikisine birden bakmak gerekir. Aradaki farkın kurumlar arasında ne kadar açıldığını spread karşılaştırma ile görebilirsiniz.

Kur değişimi işlem sonucunuzu nasıl etkiler?

Kur hareketi yalnızca aldığınız pozisyonun yönünü değil, kazanç ve kaybın parasal büyüklüğünü de değiştirir.

Bir pipin kaç lira ettiği, o paritenin kuruna ve hesabınızın para birimine bağlıdır. Kur değiştikçe aynı pip hareketi farklı bir tutara karşılık gelir; bu yüzden "her pip şu kadar" varsayımı yanıltıcıdır.

Sayısal örnek: hesabı lira olan bir yatırımcı 1 standart lotluk EUR/USD işleminde 100 pip kazandığında eline 1.000 dolar geçer. Bu doların kaç lira ettiği ise işlemi kapattığı günün kuruna bağlıdır.

Aynı parite, aynı pip sayısı — ama sonuç yüzde yirmi farklı. Hesabınızın para birimi ile işlem yaptığınız paritenin ayrı ayrı düşünülmesi bu yüzden gerekir.

Pozisyon açmadan önce pip değerini pip değeri hesaplama ile, olası sonucu kâr zarar hesaplama ile görmek bu sürprizi ortadan kaldırır. Gecelik pozisyonlarda kurun yanında faiz farkı da devreye girer; bunu swap hesaplama ile ölçebilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

TCMB kurundan işlem yapılacağını sanmak. O kur göstergedir; alış satış yaptığınız fiyat her zaman farkın kenarındadır.

Tek pariteye bakıp genel yargıya varmak. USD/TRY'nin yükselmesi doların her yerde güçlendiği anlamına gelmez; lira zayıflamış da olabilir. İki ihtimali ayırmak için doların başka paritelerdeki davranışına bakmak gerekir.

Alış-satış farkını maliyet saymamak. Fark, komisyon gibi ayrı satırda görünmez ama işleme girdiğiniz anda ödenmiştir.

Veri saatlerinde normal büyüklükle işlem açmak. O dakikalarda hem fark genişler hem emir beklenenden uzakta gerçekleşir.

Kur riskini pozisyon riskinden ayırmamak. Hesap para biriminiz ile işlem yaptığınız pariteler farklıysa, taşıdığınız risk göründüğünden büyüktür. Riskin nasıl ölçüleceğini risk yönetimi rehberimizde anlattık.

Sık sorulan sorular